Witaj na pokładzie! Zaloguj Rejestracja
Kanały RSS
RSS Aktualności
RSS Komentarze
RSS Forum
RSS Artykuły
RSS Zdjęcia
Nawigacja
Artykuły » 02. Polskie szlaki żeglowne » Przemsza - dwórka Królowej
Przemsza - dwórka Królowej
Orszak królowej – rzeka Przemsza

Po Sanie chciałbym dołączyć do "orszaku królowej" rzekę Przemszę. Jej ważność w tej hierarchii wynika ze względu na powinowactwo z koronowanymi głowami. Wszak to u zbiegu Czarnej i Białej Przemszy powstał słynny "trójkąt trzech cesarzy".



Stanowiła również ważne ogniwo w tranporcie węgla z rejonu Mysłowic do portów wiślańskich. Z Przemszą wiązano wielkie nadzieje jako ważna nić w systemie polskich i międzynarodowych dróg wodnych. Jednak nowa rzeczywistość wraz z rozpoczęciem działań wojennych w 1939 oraz podejście władz kolejnych "nowych Rzeczypospolitych " na zawsze zaprzepaściły szansę stworzenia ważnej arterii komunikacyjnej . Materiałow źródłowych o Przemszy jest stosunkowo niewiele i są dość wybiórcze , skompletowanie całości materiałów stwarza sporo trudności. Dobrym pomysłem było by napisanie monografii tej rzeki i jej roli jako arterii transportowej którą spełniała w na przełomie XIX i XX wieku.

Długość Przemszy wynosi 87,6 km (z Czarną Przemszą), powierzchnia dorzecza 2121,5 km. kw. Powstaje z połączenia Białej Przemszy i Czarnej Przemszy, na wysokości 250 m n.p.m. w Mysłowicach w miejscu zwanym "Trójkątem Trzech Cesarzy". Tutaj kiedyś zbiegały się granice trzech zaborów: Austrii, Prus i Rosji.

Biała Przemsza długości 63,9 km, bierze swój początek z torfowiska koło Wolbromia, skąd pod nazwą Centary płynie na południowy zachód w dolinie na 8 - 12 m głębokiej i 200 - 300 m szerokiej. Lewe dopływy Białej Przemszy to: Dżdzenica, Potok Ryczówek, Centuria i Potok Jeziorowicki. Prawe dopływy: Pokrzywianka, Pazurek, Biała, Kanał Sztolnia, Sztoła, Kozi Bród, Łużni.

Bardzo piękny jest odcinek Białej Przemszy przepływający przez Pustynię Błędowską. Przepływy i stany wód są w rzece bardzo wyrównane. Woda w górnym biegu jest bardzo czysta, korzysta z niej ludność i zakłady przemysłowe. Od miejscowości Klucze woda jest bardzo zanieczyszczona. Czarna Przemsza o długości 64,2 km ma swoje źródła w Bzowie. Do zalewu w Przeczycach woda jest pierwszej klasy czystości. Żyją w niej pstrągi, pojawiają się również płocie, leszcze i sandacze. Lewe dopływy Czarnej Przemszy: Potok Ogrodzieniecki, Potok od Rokitna, Potok od Łaz, Potok od Ciągłowic, Mitręga, Pogoria, Potok Zagórski, Bobrek. Prawe dopływy: Kierszuła, Krawiec, Smudzówka, Potok Żelisławicki, Pagor, Potok Psarski, Brynica i Bolima. Przemsza uchodzi do Wisły na wysokości 229 m n.p.m. w Czarnuchowicach około 2 km powyżej ujścia Soły do Wisły. Lewe dopływy Przemszy: Woda Żelazna, Wąwolnica, zwana też Strugą, Byczynka, zwana też Ponikwicz, Kanał Matylda, zwany też Śmierdzianką, Śmidrą lub Kątecką oraz Mała Struga. Prawe dopływy: Rów Kosztowski, Imielinka, Rothera.

Nazwy rzek Biała i Czarna Przemsza wzięły się od koloru wody. Nazwa Czarna Przemsza wzięła się stąd, że od Będzina płynęła w dawnych czasach korytem, którego dno było wyżłobione w płytkich pokładach węgla, które tam miały swoje wychodnie. Natomiast Biała Przemsza przedzierała się do Olkusza przez piaski i wapienne wzgórza, więc dno miała koloru białego. Ale to było na tyle dawno, że w obydwu tych rzekach nawet w ich najgłębszych miejscach, dno można było zobaczyć przez niemal krystaliczną wodę, w której pluskały się ogromne ryby.

Przemsza jest rzeką odwadniającą wschodnią połowę obszaru Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, skąd zabiera olbrzymią ilość ścieków przemysłowych i gospodarczych, ocenianych na ponad 1 mln m3. Wody Przemszy są zupełnie martwe, a ponadto spływające z nią ścieki o podwyższonej temperaturze, powodują, że rzeka ta nigdy nie zamarza. Wody Przemszy wykorzystywano dla żeglugi od połowy XVIII wieku. Do połowy XIX wieku była jedną z ważniejszych na Śląsku szlaków wodnych służących do przewożenia masowych towarów. Spławiano głównie węgiel i wyroby hutnicze, kierując je do Krakowa, Sandomierza i Puław. Wykorzystywano do tego celu duże drewniane czworoboczne i płaskodenne łodzie zwane galarami.



Galary woziły także kamień z kamieniołomów w Jeleniu i Dziećkowicach, z tej ostatniej miejscowości kamień do Przemszy dowożono kolebami. Para mocnych koni ciągnęła dwa galary. Taki zespół holowniczy zwał się trybarką, składał się z czterech osób, jeden poganiacz koni, reszta obsługiwała galary. Miały one około 20 metrów długości, szerokość 8 do 9 metrów i wysokość 70 cm. Jeden galar zabierał do 70 ton węgla. Przód galaru nazywano głową, zaś tył colem. Na colu był zabudowy ster drewniany, linka holownicza, do której konie zaprzęgano trylem. Wiosło umocowane na głowie obsługiwał na ogół właściciel galaru. Do hamowania galaru nie używano kotwicy, tylko mocny drąg, który zwał się hatwór. Wbijano go w ziemię lub w dno rzeki, aż do zatrzymania się galaru. Na jego środku stała buda z dachem z dwuspadowym. Znajdowały się tam prycze do spania oraz żelazny piecyk do ogrzewania i gotowania posiłków. Galary były przeważnie własnością galarników. Największy zakład budowy galarów istniał w Katowicach, a budował je niejaki Robur. Podobno wykonał ich około 150 sztuk i sprzedawał je na raty galarnikom. Wyposażenie galaru stanowiły: dwa wiosła, dwie laski do odbijania się od dna, trzy łańcuchy do cumowania, kotwica oraz dwie foszty, czyli drewniane bale do sterowania.
Drogę do Krakowa przy dużej wodzie pokonywało się w jeden dzień, przy małej wodzie - dwa dni, z tym że na noc cumowano galary do jej brzegów. Podczas powodzi i bardzo wysokich stanów wodnych, ruch galarów wodnych zamierał. Zimą, gdy rzeka była skuta lodem, spław również nie odbywał się. W drodze powrotnej barki przy małej wodzie ciągnięte były w górę rzeki końmi, przy wyższym poziomie wody galary ciągnął holownik "Piast". Szybkość parowca z 14 galarami z prądem wynosiła 9 km na godzinę, pod prąd 6 km/h. Parowiec był także dostosowany do przewozu pasażerów.



Kopalnia "Piast" w Lędzinach zaczęła w czerwcu 1926 roku spławiać węgiel Przemszą. Do grudnia tegoż roku wywieziono około 11 tysięcy ton węgla. Port węglowy został wybudowany w Chełmie Małym przy moście łączącym Chełm Mały z Chełmkiem. Za przykładem kopalni "Piast" w różnych miejscach nabrzeża Przemszy i inne kopalnie zaczęły urządzać swoje przeładownie. Lędzińska kopalnia woziła węgiel do portu pięcioma samochodami ciężarowymi typu WAG z przyczepami o jednorazowej ładowności 13,5 tony każdy. Trasa dowozu o długości 15,5 km prowadziła przez Hołdunów, Imielin, Chełm i Kopciowice. Było to wszystko bardzo uciążliwe. Postanowiono więc, wybudować kolejkę linową do transportu węgla. Budowę ukończono w 1936 roku, a budowała ją firma "Seilbahngesellschaft" z Wiednia. Jej zdolność przewozowa wynosiła 30 ton na godzinę. Koszt budowy wyniósł 800.000 złotych. Kolejka pracowała do 1951 roku.
W 1937 roku było już osiem przeładowni na Przemszy. Były to: nabrzeże kopalni "Renard" w Sielcu (droga spławiania na Przemszy wynosiła 28 km), nabrzeże kopalni "Mysłowice", przy "Trójkącie Trzech Cesarzy" w Mysłowicach, nabrzeże kopalni "Niwka" Jęzorze, ładowano tu węgiel wprost ze sztolni wychodzącej nad Przemszą. W Brzezince obok siebie były dwa nabrzeża załadunkowe , jedna z nich w kopalni "Mysłowice", druga w kopalni "Nowa Przemsza". Było to najstarsze nabrzeże załadunkowe , do której węgiel dowożono furmankami, następnie wybudowano kolejkę linową, którą wożono węgiel. Po zamknięciu kopalni "Nowa Przemsza", nabrzeże załadunkowe przejęła kopalnia "Mysłowice". W Jeleniu były nabrzeża załadunkowe kopalni "Piłsucki", gdzie węgiel woziła kolejka wąskotorowa i druga w kopalni "Bory". Ostatnie nabrzeze załadunkowe na Przemszy znajdowało się w Chełmie Małym, należąca do lędzińskiego "Piasta".


Port przy ujściu Białej i Czarnej Przemszy



Najbardziej obok kościoła charakterystycznym elementem wioski, a potem gminy Niwka był port rzeczny, o istnieniu którego świadczą dziś już tylko nazwy niektóry uliczek (np. ul. Portowa, Plażowa). Marian Kantor - Mirski w swych szkicach monograficznych wydanych w 1932 roku zanotował "W czasach gdy obie Przemsze i Brynica posiadały większa obfitość wód, istniał w Niwce port rzeczny zwany przystanią. Leżał on przy ujściu Białej Przemszy do Czarnej. Był połączony kanałem z dawną hutą cynkowa. Ów port przetrwał do roku 1840. W nim Anglik nazwiskiem Davny, budował swój statek parowy, którym przez parę lat żeglował po wodach Przemszy. Jeszcze w 1835 roku spławiano Białą Przemszą produkty górnicze ze Sławkowa do przystani w Niwce. Wiadomo także, że w tym samym miejscu, gdzie niegdyś był port uruchomiono później nabrzeże załadunkowe węgla, i część urobku górniczego spławiano galarami. W latach międzywojennych narodził się pomysł by odtworzyć port niwecki, możemy o tym przeczytać w Przewodniku po Zagłębiu Dąbrowskim wydanym w 1939r. "Przy połączeniu Białej Przemszy z Czarną, pomiędzy Modrzejowem, a Mysłowicami, rozpoczęto budowę wielkiego portu węglowego, który ma na celu magazynowanie i ładowanie "czarnych diamentów" na statki i galery. W ten sposób usprawniony zostaje eksport węgla poza obszar Zagłębia, przez wykorzystanie taniej drogi wodnej i odciążenie i tak już przepracowanych kolei żelaznych. Prawdziwe znaczenie port ten osiągnie jedna dopiero w przyszłości po zrealizowaniu projektu budowy drogi wodnej Przemsza - Warta - jezioro Gopło - Noteć - Wisła - Bałtyk, co stworzy bezpośrednie połączenie Zagłębia Dąbrowskiego z Gdańskiem, oraz kanału : Mysłowice - Spytkowice - Kraków - ujście Dunajca, ważnego ze względu na ułatwieniu transportu węgla do Centralnego Okręgu Przemysłowego".
Prócz omówionej tutaj ważnej, wręcz strategicznej dla przemysłu ciężkiego roli, jaką miał odegrać ów omawiany port, na podkreślenie zasługuje także fakt, że niwecka przystań pełniła funkcje rekreacyjne i turystyczne. W tym samym wspominanym już przewodniku możemy znaleźć omówienie turystycznego szlaku kajakowego wiodącego Białą Przemszą od Sławkowa do Mysłowic. Projekty rozbudowy i coraz szerszego wykorzystania portu w Niwce chcieli nawet realizować Niemcy po 1939 roku, ale zarzucono pracę nad nimi w 1943r. a po wojnie władze polskie już nie podjęły tych inicjatyw.

Wybuch wojny wstrzymał żeglugę na rzece. Uniemożliwiły ją zniszczone mosty. Dopiero w połowie 1941 roku zaczęto znowu spławiać węgiel rzeką. Trybarzy wyparły małe holowniki motorowe. Nazywały się "Cieszyn", "Olza" i "Zosia". Były też mniejsze od poprzednich, dlatego mogły wpływać głębiej na Przemszę. Ilość spławianego rzeką węgla podczas okupacji była większa niż przed wojną. W porcie rzecznym na Jazie budowano holowniki motorowe, jak "Alfa" i "Eros". Pierwszy z nich skonstruował niejaki Złotoś z Chorzowa - Batorego. Nie wykończony jeszcze w czasie działań wojennych został wysadzony w powietrze.

W okresie międzywojennym na Przemszy odbywały się wyścigi kajakowe z metą w Jazie. Odbywały się także wycieczki zbiorowe z orkiestrą na galarach przystrojonych brzózkami. Co dwa lata pogłębiano koryto Przemszy. Po wojnie galary ruszyły dopiero w 1947 roku, a kursowały do 1957. Po zbudowaniu na Wiśle jazu pod Łączami, ruch transportowy galar zupełnie zamarł. Obecnie na odcinku około 4 km Przemsza jest rzeką graniczną pomiędzy Imielinem i Chełmkiem a Jaworznem.

Budowa portu w Mysłowicach
Reportarz Wacława Siedzińskiego , "Polska Zachodnia" 29.09.1936 r.

Roboty na kilkunastu odcinkach Czarnej Przemszy i Brynicy dobiegają końca. Na rozkopanych brzegach szarych, dziwacznie pokurczonych wstęg rzecznych tętnią ostatnie uderzenia kilofa. Po trzechletnich wysiłkach wykańczane zostaje wielkie dzieło robotnika polskiego. Obie rzeki popłyną nowymi, pogłębionymi i wyregulowanymi korytami.
Dziś jeszcze, i po jednej i po drugiej stronie koryta Przemszy wre praca. Warczą traktory. Na małych wąziutkich szynach zgrzytają wózki, naładowane piachem i pędzące jak wiatr z przylepionymi do nich robotnikami. Po kilkucentymetrowych deskach, ułożonych na terenie pracy w nierówną szachownicę, pochyleni ludzie pchają taczki na żałośnie piszczących kółkach. Wmontowane na ujarzmionej rzece motory sapią jak parowozy podmiejskiej kolei i przez potężne węże pomp wyrzucają na brzegi piach, pogłębiając dno. W innym znowu miejscu, taki sam sapiący motor wciąga swoim głośnym wdechem setki kubików wody, a taka sama pompa wężowa wyrzuca mechanicznie strugi tej wody, która następnie rozlewa się z daleka od rzeki i tworzy bajorzyska.
Z głosem maszyn i jazgotem wózków łączą się suche, miarowe uderzenia kilofów. Spoceni robotnicy, ustawieni gęsto wzdłuż terenu pracy, rozbijają zeskorupiałą ziemię, aby zaraz ładować bryły tej ziemi na taczki, wózki i wywozić tam, gdzie one są potrzebne.
Dziś pracują. Ale już nie za długo podźwigną robotnicy łopaty, drągi kilofy - i odejdą po zakończeniu pracy.

Nie na długo jednak odejdą ci robotnicy. Nie na długo nad brzegami Czarnej Przemszy, Brynicy, zamilknie warkot traktorów, zagłuchnie suchy zgrzyt, szpachli wygładzających betonowe ściany koryta. Nie na długo, bo Rada Ministrów już trzy lata temu zatwierdziła plan budowy portu handlowego na Czarnej Przemszy. Budowa ma być podjęta natychmiast po zakończeniu robót regulacyjnych.

Realizacja niemieckich mrzonek

Ożywienie przemysłu śląskiego i przyjście z pomocą masom bezrobotnym Śląska - to były dwa główne cele podjętej przez Wojewodę Grażyńskiego inicjatywy budowy portu na Czarnej Przemszy. Rozstrzygająca konferencja w tej sprawie odbyła się 18 lutego 1933 w Izbie przemysłowo-handlowej w Sosnowcu. Na konferencji tej stwierdzono, że regulacja Czarnej Przemszy, Brynicy, a następnie budowa portu handlowego dla spławu węgla i żelaza z Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego - to integralna część robót, przewidzianych w programie regulacji Wisły i jej dorzeczy.

Pierwsze zadanie zostało całkowicie spełnione. W ciągu trzech lat wyregulowano na przestrzeni przeszło czterech kilometrów Czarną Przemszę, wyregulowano Brynicę. Teraz pozostaje do zrealizowania dalsza część śmiałego projektu: budowa portu.

Myśl zbudowania portu pod Mysłowicami zrodziła się jeszcze w czasach niemieckich. Władze niemieckie od dawna zamierzały podejść realnie do gigantycznego przedsięwzięcia i nawet przygotowywały do tego miasto. Mysłowice miały stanowić centralę komunikacyjną dla Górnego Śląska. Stąd miały odchodzić w szeroki świat statki naładowane węglem, żelazem i tu miały się krzyżować dziesiątki pociągów międzynarodowych. Dworzec kolejowy w Mysłowicach, dość poważnie rozbudowany, skazany już był na śmierć. Jego miejsce zajął, oczywiście w planach, potężny dworzec o kilku halach i kilkunastu peronach. Projektowano wielkie tunele podziemne, mosty na zewnątrz itd. Krótko przed wojną światową do pracy tej przystąpiono nawet. Jeszcze dziś wokół zabudowań dworca mysłowickiego tkwią, na głębokości 12 metrów fundamenty pod kolosalną budowę.

Plany inżynierów niemieckich zostały wykorzystane. Jednak konkretnego uzupełnienia i zrealizowania doczekały się dopiero w ciągu ostatnich lat. Niemcy śniły o tym porcie długi czas. Ale budować go będzie Polska, rękami polskiego robotnika.

Port na Czarnej Przemszy zbudowany zostanie na przestrzeni trzech kilometrów, wzdłuż Mysłowic. Zbudowanych zostanie pięć doków, które nazywać się będą z prosta: basenami. Wszystkie one urządzone będą nowocześnie, z zabezpieczeniem całkowitej swobody wpływowej i wypływowej dla statków. Z obu stron 3-kilometrowego odcinka zamontowane zostaną odpowiednie śluzy. Jedna, u wejścia wody, strzec będzie kanał przed napływem wszelkich nieczystości. Druga śluza, zbudowana u ujścia, będzie miała na celu zachowanie stanu wody na pewnym poziomie, koniecznym dla utrzymania naładowanego statku.



Końcowe roboty umacniania wałów koryta Brynicy przy Szabelni


Mysłowice - polski Dortmund

Objechanie samochodem brzegów Czarnej Przemszy nie należy do rzeczy łatwych. Koła grzęzną co chwila jeśli ni w zwaliskach gruzu, to w jakichś moczarach. W kilku miejscach jednym bokiem wozu jedziemy pół metra wyżej, niż drugim. Ford, który nas wiózł, trzeszczał jak zeschnięta beczka. Mój towarzysz wyprawy, nie zważał jednak na chwilowe "niebezpieczeństwo komunikacyjne" i najspokojniej rozwijał przede mną wspaniałą wizję przyszłości Górnego Śląska.
Przemysł śląski - mówił - będzie mógł dopiero wówczas odetchnąć, gdy przestanie go dławić zmora wygórowanych cen transportu. Bo to nie są żarty, jeśli weźmiemy pod uwagę, co kolej bierze od kilometra za przewóz tony węgla. Przy transporcie, powiedzmy tysiąckilometrowym, sam przewóz tony węgla kosztuje drożej niż ten węgiel. Kilka kopalń Zagłębia Dąbrowskiego, chcąc uchronić się od płacenia bajońskich sum za przewóz, wyzyskało dotychczasową spławność Przemszy przy pomocy przeładowni i przewoziło w latach "niskiej koninktury" rocznie 130 do 180 tys. ton. Z powodu jednak kilkakrotnego przeładowywania węgla transport był też dosyć kosztowny. Opłata od tony węgla wynosiła i tak do sześciu i pół grosza za kilometr. Przy tysiącu kilometrów, trzeba było płacić 65 złotych za tonę...

Mój towarzysz mówił dalej o takich paradoksach gospodarczych, ale oto nasz Ford "przytrząsł" nas do byłego "trójkąta trzech cesarzy". Jest to miejsce, w którym Biała Przemsza wpada do Czarnej i z którego rozpoczyna się już jednolita nazwa: Przemsza. Rzeki połączone tutaj w trójkącie, stanowiły przed wojną granicę pomiędzy trzema mocarstwami. Z tego trójkąta rozpoczynało się rozdarcie Polski na trzy części.

Stąd, z trójkąta, biorą początek wielkie plany i stąd rozpoczęta była praca regulacyjna. Najdłuższy kanał, który zbudowany zostanie równolegle z rzeką od byłego "trójkąta" aż do końca portu, na przestrzeni jednego kilometra, obliczony jest na 60 metrów szerokości. Urządzony on będzie specjalnie do załadowywania towarów ze strony Śląska. Ogólna długość kanału i jego odnóg wynosić będzie 4 tys. metrów bieżących. Na jeden metr bieżący brzegu portu wypadnie na ładunek roczny 250 do 350 ton.

Mój towarzysz, oparty nogą na stopniu samochodu, mówi w najdrobniejszych szczegółach o znaczeni "trójkąta" w przyszłym porcie. Nie je3st ani inżynierem, ani technikiem, a zna na wylot najbardziej nawet skomplikowane kombinacje techniczne. I z dumą, a jakże, nawet wielką, porównywa port pod Mysłowicami z kanałem dortmundzkim. Można się wprawdzie śmiać z ambitnego porównania polskiego portu, żyjącego i rozwijającego się zaledwie w... papierowych planach - z wielkim, starym portem Westfali, ale jednocześnie można się razem z tym człowiekiem cieszyć, że u nas w Polsce realizuje się tak potężną inicjatywę i że przy realizowaniu jej znajdują się tacy szczerzy entuzjaści.

Port w Dortmundzie nie będzie zbyt duży w stosunku do naszego - powiada jeszcze, uśmiechając się. - Jest to zupełnie naturalne, jeżeli możliwość załadowania portu dortmundzkiego wynosi rocznie 4 miliony ton, a możliwość załadowania portu na Czarnej Przemszy obliczamy na 3 miliony ton.

Trzecie stadium gruźlicy i naturalnie zdrowe płuca

Gdy w roku 1933 minister Gallot wygłosił wyczerpujący referat na temat konieczności podjęcia budowy portu, rzucił od razu sensacyjny argument, który da się streścić mniej więcej w takich słowach: budowa portu mysłowickiego rozwiąże problem bezrobocia na Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim.

Rozmawiałem o tym z całym szeregiem wybitnych jednostek na Śląsku, jednostek reprezentujących i myśl państwową, i wielki kapitał, i świat pracy. W opiniach tych ludzi nie znalazłem żadnej absolutnie rozbieżności. Wszyscy stwierdzają zgodnie, żę przez zbudowanie portu na Czarnej Przemszy problem bezrobocia w naszych zagłębiach węglowych rozwiązany zostanie nie tylko doraźnie i nie tylko wśród robotników ziemnych, pracujących sezonowo na robotach publicznych.

Początkowo obliczano, że przy samej tylko budowie portu znajdzie zatrudnienie osiem tysięcy robotników. Dziś, gdy projekty dojrzały już całkowicie i gdy wielka armia bezrobotnych Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego spodziewa się lada dzień przystąpienia do pracy, mówi się już wyraźnie, że nie osiem tysięcy ludzi trzeba będzie zatrudnić przy budowie, ale kilkanaście tysięcy! Ale sama budowa portu - to tylko początek tego "rozwiązania" problemu bezrobocia. Realność zasadniczego rozwiązania problemu tkwi przede wszystkim w stworzeniu warunków dla podźwignięcia przemysłu.
Ktoś mi powiedział, że Śląsk musi umierać, gdyż jest już w trzecim stadium gruźlicy, trawiącej go od kilku lat. Ktoś inny, jakby dla uzupełnienia tego, powiedział, że każdy żyjący organizm musi mieć płuca; gdy ich nie ma - nie może żyć. Śląsk jest właśnie tym żyjącym organizmem, ale o płucach sztucznych. Płuca naturalne, zdrowe, tworzą się dla Górnego Śląska na Czarnej Przemszy.



Fragment rysunku koncepcyjnego mysłowickiego portu.


Piętnaście milionów złotych

Po objechaniu brzegów Czarnej Przemszy i Brynicy, wracaliśmy do Mysłowic - przyszłego polskiego Dortmundu. Towarzysz mój, mysłowiczanin, uśmiechnął się, gdy tak właśnie nazwałem jego Mysłowice.

- Cóż pan chce - powiedział - za dwadzieścia lat, jeśli już port będzie pracował pełną parą, Mysłowice z powodzeniem dorównać mogą Dortmundowi. Tamto miasto liczy obecnie 300.000 mieszkańców, a rozwój swój zawdzięcza wyłącznie portowi. Dlaczego więc Mysłowice, które już za trzy lata będą prawdopodobnie centrum komunikacyjnym Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego, nie mają rozwinąć się do takich rozmiarów?... Budowa portu - mówił dalej mój towarzysz - będzie nas kosztowała 15 milionów złotych. Piętnaście milionów - to nie jest wcale dużo, skoro weźmiemy pod uwagę, że Targowica mysłowicka kosztowała siedem milionów złotych, że marmurowy pałac gimnastyczny w Kielcach kosztował pięć milionów, że...
... I mój miły rozmówca dawał mi dużo jeszcze przykładów.

- Dzień rozpoczęcia pracy na Czarnej Przemszy - mówił - będzie dla Śląska wielkim świętem. Cała akcja budowy spoczywa w rękach Wojewody śląskiego dr Grażyńskiego. On, który jest inicjatorem i na pewno największym entuzjastą tego przedsięwzięcia, ma klucze do "bramy na świat", która już za trzy lata może zostać otwarta.

Gdy odjechałem z Mysłowic, poczułem, że zostałem zarażony... radością sympatycznego rodaka mysłowickiego. Wszędzie opowiadają o Śląsku posępnie, pochmurnie. A tu, w Mysłowicach zupełnie inaczej! Nad Mysłowicami już dziś wzeszło jasne słońce nadziei.
Za trzy lata z Czarnej Przemszy odejść ma pierwszy statek, załadowany węglem śląskim....
Piękna to był wizja, za piękna aby mogla być prawdziwa.

Rola Chełmka w systemie transportowym Przemszy

W dziejach Chełmka w okresie międzywojennym rzeka Przemsza stanowiła dogodną, tanią i nie niszczącą środowiska naturalnego drogę transportowania róznego rodaju towarów. Spławiano z rejona Chełmka głównie węgiel kierując go do Krakowa, rzadziej do Sandomierza i Puław. Wegiel ładowany na galary pochodził z kopalni Piast w Lędzinach . Dowóz węgla z kopalni i ładowanie go odbywało się w róznoraki sposób. Poczatkowo, na terenie kopalni wysypywano węgiel z wózków na utwardzony plac skąd był ładowany na samochody, które zawoziły go na nadbrzezne skladowisko, a nastepnie przewożony był taczkami na galary. Ten rodzaj transportu był uciążliwy dla kopalni, i także dla mieszkańców mijscowośco przez które przejeżdżały samochody. Węgiel kilkakrotnie przeładowywany ulegał rozdrobnieniu co w konsekwencji mialo wplyw na jego cenę. Jednak ten sposób transportu był korzystny dla biednych mieszkańców Chełmka, którzy znajdowali zatrudnienie przy ręcznym załadunku i przewożeniu węgla taczkami na galary. Dodatkowo miał powstalypo przesianiu wegla mogli zabierać do palenia w piecach zamiast drewna.
Aby wyeliminować ten niedogodny i prymitywny sposób postanowiono w 1931 r. transportować ęgiel do Chełmka w wagonikach napowietrzną kolejką linową., której budowę ukończono w 1936 r.. Trasa kolejki wynosiła 9 km, a uzyskana w ten sposób wydajność wynosiła 30 ton na godzinę. Warto nadmienić ze ten sam sposób transportu urobku kopalni rudy miedzi w Iwinach koło Złotoryji do huty miedzi w miejscowości Łąka koło Bolesławca ( dzisiejszy Wizów) probowano zastosować w 1938 r. Wracając do Chełmka – do wagonika wchodziło około 500 kg węgla który wysypywany był na taśmociąg i bz tasmociągu bezpośrednio na galary. Galar o ładowności 70 ton miał 30 metrów długości, 8 metrów szerokości, były też mniejsze galary o ładowności 50 ton. Pan Franciszek Madejczyk – jeden z najstarszych z rodu chełmeckich galarników tak wspomina te czasy :

"praca była ciężka , ale ciekawa. Do obowiązków galarnikow należało załadowanie galaru, przy ładunku 50 ton trwało to dwa dni, i bezpieczne dowiezienie ładunku do Krakowa, za co placono 50 złotych. Rozładunek galaru dokonywali robotnicy firmy zakupującej węgiel. Używali do tego specjalnych wideł, i to co przez nie wypadało galarnicy odwozili do kopalni, otrzymując za to ekwiwalent w węglu. Przy dużej wodzie drogę z Chełmka do Krakowa pokonywało się w jeden dzień, zaś przy małej w dwa dni. W drodze powrotnej przy malej wodzie galary ciągnione były końmi, a przy wyższym stanie ciągnął je holownik "Piast"...

W "Echu Chełmka z 4.12.1938 r. napisano, że do holowania pustych galarów będzie uzywany nowoczesny holownik "Olza" Kursował on będzie od Mysłowic do Puław, oraz na Sanie do Stalowej Woli w Centralnym Okręgu Przemysłowym. Starsi mieszkańcy Chełmka pamiętają do dziś pieśni flisackie, a szczególnie tę , która przez wiele lat była często śpiewana stając się swego rodzaju hymnem Chełmka. "Pieśń flisaków " śpiewana od najmlodszych lat wzbudza dzioś wspomnienie galarów płynących po Przemszy, a piękna i nastrojowa melodia przypomina spokój, jaki udzielała człowiekowi rzeka i jej otoczenie.

PIEŚŃ FLISAKÓW

Czy to w dzień, czy o zachodzie
Płyniemy z prądem fal.
Plynie nasza pieśń po wodzie,
Niesiona wichrem w dal.

W słońcu czy w blasku gwiazd
Mijamy wiele miast.
Wisłą hen, gdzieś od Krakowa
Płyniemy do was z gór.

Choć płyniemy wciąż w szeregu
Przez smutne, długie dnie,
Ale każdy gdzieś na brzegu
Zostawił serce swe.

I choć kochania żal,
Płyniemy z prądem w dal,
Ale każdy wróci z drogi
Do swej niebogi znów.

Przez las, poprzez bory
Płyniemy z biegiem wód,
Przez trzy państwa, trzy zabory
Gdzie żyje polski lud.

Od gór aż hen, po Tczew
Rozbrzmiewa polski śpiew,
A ten lud, choć nosi pęta,
Pamięta dawne dnie.

1931 r. muzyka Władysław Dan Daniłowski, słowa Stan Biernacki.


Na koniec warto wymienić znanych i zacnych armatorów z Myślenic.
K. Giesche – holownik pomocniczy "Neptun" wybudowany we wrocławskiej stoczni C. Wollheima w 1911 r.
Jan Kwiatkowski – firma "Usługi przewozowe"
Zofia Lublińska
J. Michałek
J. Pełka – motorówka pasażerska "Mysłowice"
Andrzej Sapok – barki "Górnoślązaczka", "Krakowianka", "Święty Jan" – holownik.
Maria Sapok
Kopalnie Węgla Pszczyna – barka "Pszczyna"
Źródło strona internetowa "Statkispodwawelu"


Trókat Trzech Cesarzy - stan dzisiejszy






Janusz Fafara
W opracowaniu wykorzystałem materiały ze żródeł:
Bernard Kopiec, "Vademecum historyczne miasta Imielin"
Wacław Siedziński, "Polska Zachodnia" 29.09.1936 r
Echo Chełmka 2006 r.
Łukasz Kopiec - "Monografia Imielina"
Komentarze
#1 | zuzanna dnia 30.09.2007 22:32
I znowu mam szczęście spotkać Pański artykuł, Panie Januszu, który już na samym wstępie zatrzymał moją uwagę intrygującą nazwą "trójkąt trzech cesarzy".
Proszę sobie wyobrazić, że w żadnej encyklopedii nie znalazłam takiego hasła ani takiego zdjęcia, ( nawet przy opisie Przemszy ),które pokazywałoby to słynne miejsce łączenia Białej i Czarnej Przemszy w jedną rzekę.
Oczywiście, i tym razem wypisałam sobie z Pańskiego artykułu takie lingwistyczne perełki jak koleby, trybarze, tryl czy hatwór.

Na koniec chciałam zapytać, Panie Januszu, czy dobrze zrozumialam? Konie holowały brzegiem galary tak, jak niegdyś burłacy w Rosji i na Ukrainie? I tylko w górę rzeki, czy zawsze?
Pozdrawiam serdecznie
Zuzanna
#2 | Szczepan dnia 01.10.2007 05:29
Droga Zuzanno,pozwól,że odpowiem za Pana Janusza : jasne,że łatwiej zaprząc było do ciągnięcia galarów konie niż ciągnąć je w kilku czy kilkunastu chłopa, jak to bywało w przypadku burłaków.
Staszek.
#3 | Janusz Fafara dnia 01.10.2007 19:43
Dziękuję Pani Zuzanno za miłą ocenę opisu obcej dla dzisiejszego społeczeństwa Przemszy w roli rzeki spławnej, a nawet częściowo żeglownej.Jedynie lokalne społeczności zamieszkujące wspomniay region kraju posiadają wiedzę , z którą zaczynają się powoli dzielić. Szkoda, że tylko w bardzo ograniczonym zakresie. Dotyczy to również historii Kanału Kłodnickiego cz też Bydgoskiego. Jeśli zaś chodzi o holowanie barek końmi , to nie jest polski wynalazek, ani rosyjski. Już w czasie otwarcia Kanału Erie w 1825 r. biedni emigranci stosowali tę metodę .

www.zegluga.wroclaw.pl/images/articles/kan-klodnicki.jpg
Również na Kanale Kłodnickim (powyżej) ten sposób holowania barek byl powszachnie stosowany. W czasie budowy Kanału od razu były przygotowane ścieżki do przemieszczania się koni wraz z woźnicami.
Janusz
#4 | Apis dnia 04.10.2007 08:58

Janusz dosłał mi także krótki film, przedstawiający taki własnie sposób pokonywania Kanału Erie w 1925 r,

Film można zobaczyć pobrawszy go najpierw na własny komputer - klikając ten link prawym przyciskiem myszy i wybierając opcję "zapisz element docelowy jako...".

Format filmu (chyba DivX) uniemozliwia odtwarzanie go na stronie bezpośrednio.

#5 | Adam Reszka dnia 05.10.2007 00:08
Panie Januszu! Gratulacje w kwestii świetnego artykułu o żegludze na Przemszy, oraz uwaga dot. holowania na Kanale Erie w 1825 r. Umiejętność holowania z lądu końmi przynieśli emigranci z Europy, gdzie system ten stosowano od dawna na kanałach Anglii i Walii, na rzekach francuskich i niemieckich. W okresie I Rzeczypospolitej w XVIII wieku oprócz holowania przez załogi flisackie wykorzystywano też sprzężaje konne, nie tylko na Wiśle ale też na Narwi i Bugu. Przykładowo - w okresie Królestwa Polskiego do budowy śluz Kanału Augustowskiego przewieziono szpicberlinkami Pilicą, Wisłą, Narwią i Biebrzą ponad 10.000 T piaskowca. Było to znaczące przedsięwzięcie transportowe. Wzdłuż Narwi i Biebrzy jeszcze pół wieku temu wstecz można było znaleźć ślady ścieżek holowniczych. Do r. 1950 na Przemszę chodziły holowane z lądu galary i żaglowe krypy po tani węgiel do Jaworzna na Przemszę. Od ujścia Sanu w górę flisacy wycinali wszystkie krzaki przeszkadzające im w holunku, a ścieżki holownicze były wyraźnie wydeptane. Widywało się też niekiedy holowanie końmi.
#6 | miroslaw rajski dnia 05.10.2007 19:29
Moi kochani, nawet nie Wiecie jak uradował mnie ten artykuł. Przecież urodziłem sie i wychowałem nad Czarną Przemszą!! Trójkąt Trzech Cesarzy był moim domem. Ojciec pochodził z Mysłowic, czyli z zaboru pruskiego, szanowna rodzicielka zaś z Sosnowca, czyli z zaboru rosyjskiego. Niezła mieszanka, ale typowa dla rozdartej Polski. Czarna Przemsza na znacznym odcinku jest rzeką graniczną między obydwoma miastami i co się z tym wiąże była granicą między dwoma zaborami. Moi rodzice poznali się na którymś z mostów na Czarnej Przemszy. Jakież to romantyczne!
Niestety, żeglugi na Przemszy juz nie pamiętam. Chociaż dziadek opowiadał mi o dymiących "dampfrach", które ciągnęły barki z węglem po Przemszy. Za to pamiętam ją jako brudną, cuchnącą bryję z lat sześćdziesiątych. Nie lepiej wyglądała wtedy płynąca przez Czeladz Brynica, prawy dopływ Przemszy. Przed wojną w obydwu rzekach byla czysta, krystaliczna woda, przynajmniej tak mi opowiadano.
A kto ze sławnych ludzi urodził się po obu brzegach Czarnej Przemszy? W Mysłowicach prymas Polski, kardynał August Hlond (1927-1949), a w Sosnowcu? Oczywiście, chlopak z Sosnowca czli słynny tenor Jan Kiepura! Notabene, moja babcia po kądzieli była kucharką (powiedzmy szczerze pomocą kuchenną), na ślubie Kiepury z Marthą Eggerth w 1936 roku.
#7 | Adam Reszka dnia 06.10.2007 23:34
Sympatyczny komentarz Panie Mirku! Umknęło jednak Pańskiej uwadze, że matka Pana pochodziła z ZAGŁĘBIA, a ojciec ze ŚLĄSKA. Przypominam ten szczegół dlatego, że dla mamy-zagłębianki musiało to być niegdyś bardzo ważne. Pozdrawiam - Adam Reszka.
#8 | miroslaw rajski dnia 08.10.2007 23:04
Panie Adamie, bardzo dziękuję za miłe słowa. Poruszył pan dość czuły temat. Oczywiście, współżycie na pograniczu dwóch kultur bylo trudne. Ale każdy próbował wyjść z tego obronną ręką bez urażenia sąsiada. Proszę sobie wyobrazić powojenne biesiady, gdzie osoby z tej samej rodziny stały po przeciwnych stronach frontu. Wiem coś o tym, jako dziecko nasłuchałem się dość gwałtownych dyskusji, chociaż nigdy nie dochodziło do eskalacji, a wszystko kończyło się i tak na melodię "Jak szybko mijają chwile..."
Podczas ceremonii przyłanczania Śląska do Polski, w lipcu 1922 roku w Tychach, ks. prałat Kapica (Ślązak) w myśl powiedzenia "ridentem dicere verum" ( z uśmiechem mówić prawdę, Horacjusz), powiedział żartobliwie, lecz trafnie: "My Ślązacy nauczymy się od Was, kochani bracia Polacy ładnie mówić, wy zaś nauczycie się od nas ładnie pracować". (Polityka Nr 25, 06.2007).
Na koniec krótka anegdota na temat, którego już chyba nie ma: Pewna bezdzietna para małżeńska ze Śląska (napewno z Mysłowic), postanowiła adoptować sierotę, ale koniecznie Murzynka. Zdumiona urzędniczka pyta dlaczego Murzynka, tyle jest przecież polskich sierot. A oni: "Ale my chcemy mieć pewność, że nie jest z Sosnowca".
Serdecznie pozdrawiam, M. Rajski
#9 | althaar dnia 11.10.2007 23:23
Artykuł znakomity. Jako mieszkaniec Jaworzna, w skład którego wchodzi obecnie Jeleń, muszę z przykrością potwierdzić informacje o tragicznym stanie czystości wody Przemszy... Nie istnieje chyba żaden organizm, który byłby w stanie żyć w takiej "wodzie". Smutne.
#10 | Adam Reszka dnia 11.10.2007 23:25
Panie Mirku!
Ta anegdota o Murzynku to świetny komentarz do charakterystyki ekskluzywizmu etnicznego z rejonu Trójkąta Trzech Cesarzy - oczywiście sprzed 90. lat! Domyślam się, że jeszcze teraz pokutują tam niekiedy stare animozje. A swoją drogą podziwiam Pańską znajomość rzeczy.
Pozdrawiam - Adam Reszka.
#11 | althaar dnia 11.10.2007 23:29
No i proszę nie zapominać, że oprócz Ślązaków i Zagłębiaków był jeszcze ten trzeci brzeg - Galicja. Jeszcze inna kultura, inne budownictwo, nawet różnice w języku. No i była ta najlepsza z wszystkich strona hehe Smile
#12 | Monika dnia 15.10.2007 22:33
Witam wszystkich, z radością pragnę przytoczyć poniżej sympatyczny e-mail jaki otrzymaliśmy w związku z zamieszczonym powyżej artykułem:

"Witam serdecznie
Gratuluję świetnej strony oraz opracowania o Przemszy.
Zgadzam się w zupełności, Przemsza czeka na badaczy i odkrywców. Jestem mieszkańcem Chełmka i szefem miejscowego
ośrodka kultury. Staramy się odkrywać i propagować naszą lokalną historię. Przemsza jest integralną częścią naszej kultury.
Serdecznie zapraszam na naszą stronę www.moksir.chelme...
W dziale "Zabytki i atrakcje" prezentujemy podrozdział "Rzeki i Mosty". Z ogromna przyjemnością i pożytkiem zamieścimy odnośnik do Pańskiej strony i artykułu o Przemszy.
Jeżeli zainteresują Pana zamieszczone arhiwalne fotografie
to proszę z nich skorzystać (podając żródło zbiory MOKSiR w Chełmku). Gorąco pozdrawiam
Waldemar Rudyk
www.moksir.chelme...
www.rudyk.chelmek...
#13 | koj dnia 17.10.2007 14:56
Te zdjęcia galarów z węglem są super!!!
#14 | Leonard_Czarnota dnia 12.09.2009 18:29
Witam wszystkich serdecznie. Jestem mieszkańcem Mysłowic od 1980 roku. Od kilku lat zagłębiłem się na dobre w historię mojego miasta.

Z ciekawostek to polecam zdjęcie holownika Olza na Trójkącie Trzech Cesarzy:

http://img.audiov...G-4251.jpg

oraz przy rampach załadowczych na Brzezince

http://img.audiov...G-4252.jpg

A co do samego miasta Mysłowice i Trójkąta Trzech Cesarzy to od roku pracuję nad cyfrową dioramą ponieważ ostatnio zaczęły krążyć opowieści o tym, że wieża "Bismarcka" stała w Sosnowcu...

Oczywiście to nie jedyny powód powstania tej dioramy. Chodzi o to aby na chwilę powrócić do roku około 1910 i przekonać się jak to wszystko wyglądało naprawdę. Opieram się na archiwalnych zdjęciach oraz mapach. Wierność odwzorowania zabudowy oceniam na 80% do 90%... pozdrawiam wszystkich którzy interesują się historią.

Leonard

Link do dioramy:

http://www.youtub...LlNwQGza3c
#15 | 1963dareczek dnia 18.11.2009 22:22
POZDRAWIAM WSZYSTKICH CO KOCHAJĄ MYSŁOWICE I TA PIEKNA HISTORIE MOJEGO MIASTA I RZEKI PRZEMSZY ..GDYBY NIE WOJNA TO MOŻE MOŻE ...TEN TRÓJKĄT TAKI ZANIEDBANY TERAZ WSTYD TAKA HISTORIA UMIERA ..I JAK TO RATOWAC ..POZDRAWIAM ..DAREK S....
Dodaj komentarz
Zaloguj się, aby móc dodać komentarz.
Oceny
Tylko zarejestrowani użytkownicy mogą oceniać zawartość strony
Zaloguj się lub zarejestruj, żeby móc zagłosować.

Świetne! Świetne! 80% [4 głosy]
Bardzo dobre Bardzo dobre 20% [1 głos]
Dobre Dobre 0% [0 głosów]
Średnie Średnie 0% [0 głosów]
Słabe Słabe 0% [0 głosów]

Wspieramy
tzs

Dzisiaj jest poniedziałek
12 listopada 2018 roku
Urodziny świętują:
Nikt z naszej załogi
nie ma dziś urodzin

37,138,475 odwiedzin łącznie
Użytkowników online: 0 - Gości online: 4
Łącznie użytkowników: 1,902
Najnowszy: Rafaal
Serdecznie witamy!
Powered by PHP-Fusion v.7.02.07. Copyright © 2002 - 2018 by Nick Jones. Released as free software without warranties under GNU Affero GPL v3.   PRchecker.info Free counters!
Apis | Alhenag | Absolwenci TZS | Wierzbnik | Rada Kapitanów | PHP-Fusion PL | Aerografia | Krismods | Dysnet